حملهء تركها بايران نبوده بلكه بانگليس و روس بوده جنگهاى بين الملل كه شروع شد ، دولت ايران چنان كه ميدانيم بىطرفى اختيار كرد . قوانين جنگ در حقوق بين الملل ميگويد دول جنگنده بايد احترام بىطرفى دولت بىطرف را نگاهدارند ، و در خاك آن دولت برضد دشمن تحشيد قوا ننمايند ، حتى از خاك دولت بىطرف هم نبايد عبور كنند ، و اگر يكى از آنها اقدام به اين قماش كارها نمود ، دولت بىطرف حق دارد جمعيت آنها را متفرق و از آنها نزع اسلحه نمايد و اگر نكرد ، دولتى كه اين تحشيد قوا بر ضرر آنست ، ميتواند قواى خود را وارد خاك دولت بىطرف كرده ، و از ريشه گرفتن قواى خصم در خاك دولت بىطرف كه ضرر آن مستقيما متوجه اوست ، ممانعت نمايد . گذشته از قوانين بين الملل ، اين حق از حقوق طبيعى دول در حال جنگ است ، كه هر عقل سليمى به آن حكم مىكند . از مطالبى كه در جلد دوم اين كتاب نوشته‌ام ، خوانندهء عزيز ميداند كه در و بند سرحدى ايران ، از سال 1315 قمرى ، و صدارت امين الدوله شكسته ، و دولتين باسم مستحفظين كنسولگرىهاى خود ، هرقدر ميخواستند قواى مسلح بايران وارد ميكردند . گذشته از اين ، وجود شش هفت هزار قشون روسى كه در دو نوبت بعنوان طرفدارى از مشروطه و استبداد بايران آمده ، در كشور ما رحل اقامت افكنده بودند ، و به هيچ قيمتى نميخواستند خارج شوند نيز در كار بود . در حين جنگ بين المللى هم خاك ايران براى قشون دولتين روس و انگليس كه باهم متحدا برضد آلمان ميجنگيدند ، محل استراحت و چرا و اصلاح مزاج شده بود . تا عثمانىها وارد جنگ نشده بودند ، البته اين رويه اگرچه برضد ميل ايرانىها بود ، ولى در هرحال مانع خارجى نداشت . بعد از آن‌كه آن دولت برله آلمان وارد جنگ شد ، بواسطهء هم سرحدى ايران با طرفين جنگ ، ديگر اين وضع براى دولت عثمانى قابل تحمل نبود . زيرا عدهء روسها كه در ايران خيلى زياد شده بود ، قشون معتنابهى تشكيل ميداد ، كه ممكن بود براى عثمانيها اسباب زحمت شود . عثمانىها بدولت ايران تذكر دادند كه اگر قشون روس را از خاك خود بيرون نكنند ، آنها وارد خاك ايران شده ، و از تحشيد قواى خصم برضد خود جلوگيرى خواهند كرد . ايرانيها بدولتين اعلام كردند كه بىطرفى ما را محترم شمرده ، از خاك ما خارج شويد . دولتين ، نه همين اعتنائى به اين حرف حساب نكردند ، بلكه بر عدهء قواى خود افزودند . هفتاد هزار نفر قشون روس كه تحت فرماندهى ژنرال براتف بود ، نواحى شمال و مغرب ايران ، بخصوص محلهاى نزديك بسرحد عثمانى را اشغال كردند . سهل است ، شرفخانه ساحل درياچهء اروميه را مركز قرار داده ، لوازم و مهمات يكصد هزار قشون براى حمله به بين النهرين و كمك بقواى انگليس كه از بصره بجانب بين النهرين حمله ميكردند در آنجا جمع‌آورى نمودند ، و دولت عثمانى را مجبور كردند كه لامحاله براى دور كردن آنها از مجاورت قواى خود به خاك ايران تجاوز نمايد ، و بمراكز نظامى آنها